سیرۀ علما و سلف صالح در رمضان

سیرۀ علما و سلف صالح در رمضان

- درمطالب ویژه
434
1

ماه مبارک رمضان، با ماه‌های دیگر سال متفاوت است. در این ماه، هر چیزی برای انسان تازگی پیدا می‌کند. دل‌های مؤمنان بیدارتر می‌شود. روزوشب این ماه، جلوۀ خاصی از طراوت و شادابی دارد. رمضان ماه انابت بنده و اجابت خالق است. انوار و برکات الهی در این ماه، دلهای مؤمنان را منور می‎کند. انسان احساس سبکبالی کرده و با طیب خاطر، گرسنگی و تشنگی و تمام سختی‌های دیگر را به جان می‌خرد تا اجر و پاداش ببرد و برای روز قیامت توشه‎ای فراهم آورد.

قاطبۀ علما و جمیع فضلا و سلف صالح، ماه مبارک رمضان را تحفه‌ای الهی دانسته و آن را بسیار مغتنم می‌شمرده‌اند. هدف‌شان این بوده که از آن، نردبانی برای صعود به عالَم معنا بسازند. ماه رمضان، ماه مهمانی خداست، سیمای راستان در این داستان واقعاً خواندنی‌ست. خوشا به سعادت کسی که بخواند و پند بگیرد و راه آن مقربان بارگاه الهی را بپیماید. به‌واقع، هرکه سیمای راستان دارد، سر خدمت بر آستان دارد.

سلف صالح ما، دریادیدگان عالَم معنا بوده و به ساحل قرب الهی و نجات از کمند شیطان رسیده بودند. ناگفته پیداست که این سعادت به‎همین سادگی نصیب آنان نشده بود و محصول اطاعت و عبادت آنان بود. آنان به‌یقین می‌دانستند که ثروت و ملک دنیا، دست‌به‌دست می‌چرخد و آنچه در دو جهان به دردشان می‌خورد، عمل صالح است و ساییدن پیشانی بر درگاه بارگاه احدیت، وگرنه:

دوران بقا چو باد صحرا گذرد

تلخی و خوشی و زشت و زیبا گذرد

خداوند متعال در این ماه، طوری دیگر با بندگانش طی می‌کند و به سبب فوران رحمت و مغفرتش، به اندک بهانه‌ای، قلم عفو بر گناهانشان می‌کشد و به عابدانِ مخلصِ آستانش، رفع درجات و برکت و شوکت می‌بخشد. رهروان راستین راه خدا، دلی پرسوزوگداز دارند و دنبال فرصتی هستند تا کام دل برآرند و توشه‌ای برای سفر آخرت‌شان برگیرند. بهترین فرصت برای این کار رمضان است. رمضان یگانه ماهی‌ست که در آن، تمرین تقوا صورت می‌گیرد. درواقع یکی از اهداف مهمش همین تمرین تقوا و خداترسی‌ست. دوره‌ای یک‌ماهه برای کسب تقواست که نیاز جدی به عزم و اراده‌ای آهنین دارد.

رمضان، ماه قرآن و محبوب‌ترین ماه نزد بندگان نیک و برگزیدۀ خداوند است. آنان ماه‌ها قبل از فرارسیدن ماه رمضان برای آن لحظه‌شماری و برنامه‌ریزی می‌کردند. رسول اکرم صلی‌الله‎علیه‎وسلم وقتی هلال ماه رجب را می‌دید، دعا می‌کرد: «اللَّهُمّ بَلِّغنَا رَمَضَانَ» یعنی ای الله، ما را فرصت زندگی ده تا رمضان را دریابیم. هنوز دو ماه مانده به رمضان آن‌حضرت بی‌صبرانه چشم به راه است تا ماه محبوبش از راه برسد. شوروشعف آن‌حضرت را می‌توان از لابه‌لای تک‌تک کلمات این دعا دریافت. عبادت، تلاوت، سخاوت و ذکر و دعای رسولالله در رمضان به‌مراتب بیشتر از بقیۀ ماه‎ها بود.

صحابه و تابعین نیز در اهتمام به ماه رمضان، پیرو آن‌حضرت بودند. مراجعه به سیرت آن بزرگواران، بر این گفته صحّه می‌گذارد. در کتب تاریخ نوشته‌اند که برخی از نیکان و صالحان، شش‌ماه قبل از رمضان، منتظر آن بودند و دعا می‌کردند تا رسیدن ماه رمضان زنده باشند، پس از ماه رمضان نیز تا شش‌ماه برای قبولی اعمالی که در رمضان انجام داده بودند، دعا می‌کردند؛ خلاصه اینکه تمام سال‌شان رنگ‌وبوی رمضان داشت.

 

اهتمام به سنت اعتکاف

علمای سلف، برای اینکه بهتر بتوانند از برکات و انوار ماه رمضان استفاده کنند، با فرارسیدن ماه رمضان، به اعتکاف می‌نشستند و تدریس، گفت‎وگوها، ملاقات‌ها و برنامه‌های دیگر را تعطیل می‏کردند تا بتوانند از دقایق و ثانیه‌های رمضان بهرۀ کافی و وافی ببرند. از قاضی مصر، عبدالرحمن‌بن محمد منقول است: «کان یلازم الاعتکاف فی رمضان؛ همیشه در ماه رمضان به اعتکاف می‌نشست.»(ابن‌حجر عسقلانی،رفع الإصر عن قضاه مصر:۹۹) امام احمدبن حنبل نیز رمضان را در مسجد می‌گذراند و به استغفار و تسبیح مشغول می‌شد و فقط به‌وقت ضرورت از مسجد بیرون می‌رفت.(یحیی زهرانی،الصیام أدله و أحکام:۶۰) همچنین از امام مالک نیز منقول است که رمضان را در مسجد به اعتکاف می‌نشست.

 

اهتمام به تلاوت قرآن

ماه رمضان از قدیم به ماه قرآن مشهور بوده است. در این ماه، پیامبر با حضرت جبرئیل قرآن را دوره می‌کرد. علمای سلف، نیز چون رمضان فرامی‏رسید، با تمام وجود به تلاوت و تدبر در قرآن می‌پرداختند.

امام مالک باوجود اینکه به حدیث و روایت آن خیلی علاقه داشت و هنگام روایت حدیث، سیل اشک از چشمانش جاری می‌شد، چون ماه رمضان فرامی‏رسید، روایت حدیث را می‌گذاشت و خود را وقف تلاوت و تدبّر در قرآن می‌کرد. امام بخاری در ماه رمضان، هرروز قرآن را ختم می‌کرد و شب‌ها بعد از نماز تراویح، هر سه‌شب یک‌بار قرآن را ختم می‌کرد. امام شافعی در رمضان، ۶۰ مرتبه قرآن را ختم می‌کرد. حضرت قتاده عادت بر این داشت که هفت‌روز یک‌بار قرآن را ختم می‌کرد، و در رمضان، هر سه‌روز یک‎بار قرآن را ختم می‌کرد و در عشرۀ آخر، هر شب یک‌بار قرآن را ختم می‌کرد. چنین بود حال سفیان ثوری، ابن‌شهاب زهری و بسیاری از بزرگان دیگر. (شریف، الفوائد الغراء من تهذیب سیر اعلام النبلاء: ۲/۱۴۷-۱۴۹)

امام ابوحنیفه در ماه مبارک رمضان، ۶۱ مرتبه قرآن را ختم می‌کرد، یک‏بار در روز و یک‏بار در شب و یک‎بار در نماز تراویح. (کاندهلوی،اکابر کا رمضان: ۲۶)

برنامه‎ای که شیخ‌الحدیث مولانا زکریا کاندهلوی در رمضان داشت، خواندنی‌ست و امید است جرقه‌ای در دلهای پژمردۀ ما ایجاد کند و انگیزه‌آفرین باشد. ایشان تمام ماه رمضان را در مسجد به اعتکاف می‌نشست. هر روز یک‏بار قرآن را ختم می‌کرد. روزه‏اش را با خرمای مدینه و کمی آب، افطار می‌کرد. بعد از مغرب، نماز اوابین می‌خواند. در همین وقت با وابستگان و دوستان می‌نشست و با مهمانان ملاقات می‌کرد. بعد از نماز تراویح نیز نشست مختصری داشت. بعدازآن تا وقت سحر، به خواندن نوافل مشغول می‌شد. پس از سحری خوردن، نماز فجر را در اول وقت اقامه می‌کرد و تا طلوع خورشید می‌خوابید. (کلاً خواب ایشان در شبانهروز همین بود.) بعدازآن، تمام روز را به تلاوت قرآن مشغول می‌شد.(ابوالحسن علی ندوی، رمضان المبارک اور ان کی تقاضی: ۳۹)

حضرت مجدد الف ثانی در یکی از مکتوبات خود می‌نویسد: «قرآن کریم با این ماه، مناسبت ویژه‌ای دارد؛ زیرا در همین ماه نازل شده است. این ماه جامعِ تمام انواع خیروبرکت است. خیرات و برکات تمام ماه‌های دیگر در مقابل خیرات و برکات این ماه، بسان قطره در مقابل دریاست. هرکس در این ماه، توفیق عمل صالح بیاید، در ماه‌های دیگر سال نیز به آن توفیق می‌یابد و هرکه در این ماه از هرگونه عمل نیک محروم بماند، بیم آن می‌رود که در بقیۀ ماه‌های سال نیز به آن توفیق نیابد.» (محمدرابع ندوی، قرآن مجید، انسانی زندگی کا رهبر: ۲۷۹)

شیخ‌الاسلام مفتی محمدتقی عثمانی دربارۀ تلاوت علمای سلف می‌گوید:

«بزرگان ما در مورد تلاوت قرآن مجید، حالات مختلفی داشته‌اند. خیلی از آنان، روزانه قرآن را ختم میکردند. برخی نیز در رمضان، تلاوتشان را به دو برابر افزایش میدادند. در شرححال علامه انورشاه کشمیری نوشتهاند که در رمضان بهاندازۀ دیگر روزها تلاوت میکرد و بقیۀ اوقات را به فهم و تدبر معانی، مفاهیم، تفسیر، حقایق و معارف قرآن مجید میپرداخت. در نتیجۀ همین تدبرها، کتاب «مشکلات القرآن» را تألیف نمود. علامه محمدتقی عثمانی در ادامه می‌گوید: «شایسته است که اهل علم و عموم مردم در این ماه همراه با تلاوت قرآن، اوقاتی را به فهمیدن و ترجمه و تفسیر قرآن کریم اختصاص بدهند؛ زیرا قرآن مجید چنان اکسیریست که اگر با تدبر خوانده شود، بهترین وسیله برای حصول قرب الهی خواهد بود.» (محمدتقی عثمانی،خطبات رمضان:۴۹)

 

سخاوت

یکی دیگر از ویژگی‌های بارز علمای سلف، سخاوت آنان بود. حضرت ابن‌عباس روایت می‌کند: «کَانَ رَسُولُ اللهِ صلّى‌الله‌علیه‌وسلّم أَجْوَدَ بِالْخَیْرِ مِنَ الرِّیحِ الْـمُرْسَلَهِ؛ رسول الله (در رمضان) در جود و سخاوت از باد تند (نیز) پیشی می‌گرفت.» (مسلم:۶۱۴۹) افطاری دادن در رمضان، اجر و ثواب زیادی دارد. در حدیث آمده است: «مَنْ فَطَّرَ صَائِمًا کَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِهِ لاَ یَنْقُصَ مِنْ أَجْرِهِ شَیْئًا؛ کسی‌که به شخص روزه‌داری افطاری دهد، به مقدار اجر و پاداش روزه‌دار، به او ثواب می‌رسد.»( ترمذی:۸۰۷) امام زهری در مورد ماه رمضان فرموده است: «إنما هو قراءه القرآن و إطعام الطعام؛ ماه رمضان، در تلاوت قرآن و غذا دادن (به مستمندان) خلاصه می‌شود.» فقیه حمادبن ابی‌سلیمان در ماه مبارک رمضان، غذا و توشۀ پنجاه‌هزار نفر را متقبل می‌شد و هر روز به آنان افطاری می‌داد و در شبِ عید، به آنها لباس و پوشاک هدیه می‌کرد.(ذهبی،سیر اعلام النبلاء:۵/۲۳۸)

بزرگانی مانند مولانا مدنی، شیخ‌الهند مولانا محمودالحسن، مولانا عبدالقادر رایپوری، مولانا عبدالرحیم رایپوری، مولانا محمدزکریا کاندهلوی که از بزرگان هندوستان بودند، در ماه رمضان، میزبان خیل عظیمی از مهمانان بودند که نزدشان حضور می‌یافتند. غذا و محل استراحت آنها را تدارک می‌دیدند.

 

نوشتۀ محمد نارویی ـ شمارۀ ۷۳ مجلۀ ندای اسلام (ویژه رمضان)

1 Comment

  1. باسلام ودرود.وآرزوی توفیقات روزافزون.ازخداوند سبحان عزت وعظمت وخلافت ونشر پیام الله جل جلاله که انحصارا تنها درمان درد بشریت سرگردان است متمنی است. از شما بزرگواران بخاطز تلاشهای صادقانتان سپسگذارم .

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code

مطالب زیر شاید مورد توجه شما قرار گیرد

شمارۀ جدید فصلنامۀ ندای اسلام منتشر شد

  هشتاد و یکمین شمارۀ فصلنامۀ ندای اسلام،