نخستین دانشنامۀ جامع حدیث نبوی

نخستین دانشنامۀ جامع حدیث نبوی

«المدونه الجامعه للأحادیث المرویه عن النبی الکریم صلّیاللهعلیهوسلّم»

 

در این نوشتار با دانشنامۀ حدیثی«المدونه الجامعه للأحادیث المرویه عن النبی صلّی‌اللّه‌علیه‌وسلّم» که جلد نخست آن سال گذشته/ ۱۴۳۸هجری به چاپ رسید، به‌طور اجمال آشنا می‎شویم.

«المدونه» دانشنامه‎ای‌ست حدیثی و بسیار جامع که احادیث مرفوع (قول، فعل، تقریر و ویژگی‎های ظاهری و صفات اخلاقی رسول خدا صلّی‌اﷲ‌علیه‌وسلّم) در آن گردآوری و بررسی شده است. این دانشنامه براساس تخمین نویسندگان بالغ بر چهل جلد قطور خواهد شد.(عثمانی،۱۴۳۹: ۹) انتشارات دارالقلم دمشق و مکتبه دارالعلوم کراچی جلد نخست آن را با قطع رحلی متوسط، ۸۶۴ صفحه در دو رنگ سیاه و سرخ در بیروت به تاریخ ذوالحجه ۱۴۳۸ﻫ./ سپتامبر ۲۰۱۷م. چاپ کرده‌اند؛ به گفته سرویراستار آن، جلدهای بعدی نیز یکی ‌بعد از د‌یگری منتشر خواهد شد.

طرح اولیۀ این دانشنامه را محدث بزرگ و فقیه مجتهد علامه محمدتقی عثمانی که نزدیک به ۵۰ سال تجربۀ تدریس حدیث در عالی‌ترین سطح را دارد و آثاری چند به زبان‌های اردو، عربی و انگلیسی در زمینۀ علم حدیث ازجمله شرح شش جلدی تکمله فتح‌الملهم بر صحیح مسلم را به نگارش درآورده است، به پیشنهاد یکی از دوستانش آماده کرد، سپس چند تن از کارشناسان علم حدیث و پژوهشگران بنام را برای یک نشست دو روزه در پنجم و هفتم رمضان ۱۴۲۲ﻫ. در شهر مکۀ مکرمه جمع نمود تا ابعاد مختلف نگارش چنین دانشنامه‌ای را مورد بررسی قرار دهند. اعضای شرکت‌کننده در این اجلاس از این قرار بودند: ۱٫ علامه محمدرفیع عثمانی استاد حدیث و رئیس دانشگاه دارالعلوم کراچی؛ ۲٫ دکتر مصطفی اعظمی استاد حدیث دانشگاه ریاض و برندۀ جایرۀ ملک فیصل در حدیث نبوی؛ ۳٫ دکتر یوسف قرضاوی مدیر مرکز تحقیقات سنّت و سیرۀ نبوی دانشگاه قطر؛ ۴٫ دکتر عبدالملک‌بن بکر القاضی دانشیار مطالعات اسلامی در دانشگاه نفت ملک فهد؛ ۵٫ دکتر محمود طحان استاد حدیث دانشگاه کویت؛ ۶٫ دکتر عبدالستار ابوغده عضو مجمع جهانی فقه اسلامی؛ ۷٫ دکتر محمد سید نوح مدیر گروه مطالعات اسلامی در دانشکدۀ شریعت و مطالعات اسلامی دانشگاه کویت؛ ۸٫ شیخ نظام یعقوبی پژوهشگر بنام بحرینی.

 

پیشینۀ نگارش کتب جامع حدیثی

تاریخ علم حدیث به دو دورۀ عصر روایت و عصر کتب تقسیم می‌شود. عصر روایت از عهد نبوی تا پایان قرن چهارم هجری را شامل است. در این دوره راوی، هر حدیث را از طریق سلسلۀ إسنادی که از استاد وی آغاز شده و به شخص پیامبر اسلام صلّی‌اﷲ‌علیه‌وسلّم می‌رسید، روایت می‌کرد. از قرن پنجم با تدوین مجموعۀ احادیث در کتاب‌های مختلف و افزایش واسطه‌ها و طولانی شدن سلسلۀ إسناد ـ که احتمال آسیب دیدن متن حدیث و نیز وجود راویان مجروح و غیر ثقه در سند را افزایش می‌داد ـ روایت سندی حدیث جای خود را به کتاب‌های مدوّن داد. البته تا قرن هفتم  به‎طور استثنا افرادی چون علامه ابوبکر بیهقی (۳۸۴ ـ ۴۵۵) و حافظ ضیاءالدین مَقدِسی (۵۶۹ ـ ۶۴۳) در کنار روایت کتب، حدیث را برپایه سند نیز روایت می‌کرده‌اند.

در پایان عصر روایت و با نزدیک شدن به عصر کتب، بسیاری از عالمان حدیث به فکر گردآوردن کتب مختلف حدیثی افتادند. اولین کسی که اقدام به چنین کاری نمود، ابوبکر محمدبن عبداﷲ نیشابوری جوزقی (م.۳۸۸ﻫ.) بود. اثر وی «الجمع بین الصحیحین البخاری و مسلم» نام داشت.(غوری،۱۴۳۱: ۱/۵۵۹) پس از وی نیز محدثین بسیاری کوشیدند به‌شیوۀ خود دست به گردآوری کتب مختلف حدیثی و ترتیب آن در یک جامع حدیثی بزنند. خالی از فایده نیست اگر که در اینجا به برخی از این جوامع حدیثی اشاره شود: ۱٫ شرح السنه، علامه ابومحمد مسعود بغوی (م.۵۱۶ﻫ.)؛ ۲٫ تجرید الصحاح السته، علامه رزین سرقسطی (م.۵۳۵ﻫ.)؛ ۳٫ جامع الأصول من أحادیث الرسول، علامه مجدالدین ابن‌اثیر جَزری (م.۶۰۶ﻫ.)؛ ۴٫ مشارق الأنوار النبویه، علامه رضی‌الدین حسین محمد صاغانی (م.۶۵۰ﻫ.)؛ ۵٫ جامع مسانید الإمام أبی‌حنیفه، علامه ابوالمؤید محمد خوارزمی (م.۶۵۵ﻫ.)؛ ۶٫ تحفه الأشراف بمعرفه الأطراف، علامه جمال‌الدین مزی (م.۷۴۲ﻫ.)؛ ۷٫ مجمع الزوائد و منبع الفوائد، علامه نورالدین علی هیثمی (م.۸۰۷ﻫ.)؛ ۸٫ إتحاف الخیره بزوائد المسانید العشره، علامه احمد بوصیری (م.۸۴۰ﻫ.)؛ ۹٫ الجامع الکبیر، علامه عبدالرحمن سیوطی (م.۹۱۱ﻫ.)؛ ۱۰٫کنز العمّال فی سنن الأقوال و الأفعال، علامه علی متقی (م.۹۷۵ﻫ.).

همه این آثار و دیگر کارهای شخصی یا گروهی فراوانی که در دور معاصر در حیطۀ نگارش مجامع انجام شده بیشتر محدود به جمع‌آوری چند اثر است و نمی‌توان هیچ‌کدام از آنها را یک دانشنامه و اثر جامع برای ذخیرۀ احادیث دانست.

 

ضرورت دانشنامهای جامع برای همۀ احادیث

همان‌گونه‌که گفته شد هیچ‏یک از جوامع حدیثی موجود را با اینکه بسیار ارزشمند هستند، نمی‌توان مرجعی کامل و دقیق برای احادیث نبوی دانست. لذا ضرورت اینکه گروهی از عالمان حدیث با ابتکاری تازه و مطابق با نیاز عصر اقدام به تهیۀ دانشنامه‌ای جامع بکنند، احساس می‎شد. با توجه به چنین نیازی بود که محدث بزرگ و فقیه مجتهد علامه محمدتقی عثمانی طرح اولیۀ دانشنامه‌ای جامع برای احادیث را که هر حدیث در آن با شماره‌ای اختصاصی مانند آیات قرآن ثبت شود، آماده نمود.

پس از ارائه نظرات و رایزنی‌های بسیار در اجلاس شهر مکه، علامه محمدتقی عثمانی، دکتر مصطفی اعظمی، دکتر عبدالملک القاضی و دکتر عبدالستار أبوغده مسئول آماده‌سازی طرح نهایی این دانشنامه شدند. پس از آماده شدن طرح نهایی و تصویب آن، به پیشنهاد دکتر مصطفی اعظمی و موافقت سایر اعضا مسئولیت اجرایی طرح به‏عهدۀ دارالعلوم کراچی و سرویراستاری آن به‏عهدۀ علامه محمدتقی عثمانی گذاشته شد.

 

تمهیدات پیش از نگارش این دانشنامه

ازآنجا که چنین کارهای عظیم پژوهشی به برنامه‌ریزی دقیق و نیروهای توانمند نیاز دارند، دارالعلوم کراچی اقداماتی چند را پیش از آغاز مرحله اجرایی طرح تدارک دید: ۱٫ مرکزی پژوهشی به نام «موسوعه الحدیث» در داخل دارالعلوم تأسیس شد؛ ۲٫ ده نفر از پژوهشگران جوان و آشنا به علم حدیث از میان دانش‌آموختگان دارالعلوم کراچی به‌عنوان گروه تحقیق دانشنامه انتخاب شدند؛ ۳٫ شیخ نعیم‌اشرف که دارای مدرک تخصصی علم حدیث و سابقه‌ای درخشان در حوزۀ تحقیق نُسَخ خطی است، به‌عنوان مدیر اجرایی دانشنامه تعیین شد؛ ۴٫ علامه محمدتقی عثمانی براساس طرح تصویب‌شده نحو نگارش دانشنامه و وظیفه هر یک از افراد را مشخص کرد؛ ۵٫ جهت آشنایی پژوهشگران جوان با نحو نگارش دانشنامه شیخ نعیم‌اشرف کارگاهی آموزشی برای آنان برگزار نمود؛ ۶٫ دو متخصص برنامه‌نویسی رایانه، با نظارت شیخ نعیم‌اشرف برنامه‌ای خاص برای ثبت و تنظیم این دانشنامه در رایانه نوشتند؛ ۷٫ جست‌وجو و آماده‌سازی منابع حدیثی لازم برای نگارش دانشنامه انجام گرفت و در نهایت ۹۱۰ اثر حدیثی که تعدادی نسخه‎های خطی نیز در آنها بود، در نظر گرفته شد.(عثمانی، ۱۴۳۸: ۱/۱۲ ـ ۱۴٫ المدونه الجامعه کی اشاعت، ۱۴۳۹: ۴ ـ ۶)‌

 

نحوۀ استفاده از منابع در این دانشنامه

در این دانشنامه از ۹۱۰ منبع که مشخصات کامل آنها در پایان جلد اولِ این دانشنامه آمده، استفاده شده است. این منابع به سه‎دسته تقسیم می‎شوند؛ دستۀ نخست منابع مشهوری هستند که صاحبان آنها با سند خویش به نقل احادیث پرداخته‌اند؛ در این منابع هر چه از احادیث مرفوع بوده، به همراه سند آن در دانشنامه آورده شده است. تعداد این منابع به ۸۰ اثر می‎رسد. دستۀ دوم که شامل ۷۱۹ اثر است، منابعی است که از آنها فقط برای استخراج احادیث «أفراد» که در ۸۰ منبع نخست یافت نمی‌گردد، استفاده شده است. دستۀ سوم شامل ۱۱۱ اثر است از مجموع کتب زوائد، تخریج، شروح حدیث، کتب فقه، تاریخ، تفسیر، جرح و تعدیل و آداب که در آنها حدیثی به نقل از منابع دو دسته قبلی آمده، اما در نسخه‌های موجود آن اعم از چاپی و خطی یافت نمی‎شود. چون امکان دارد این محدثین به نسخه‌ای متفاوت دسترسی داشته‌اند که امروزه در اختیار ما نیست. لذا این نوع از احادیث در بخش «الطرق الأخری» و «الشواهد» دانشنامه ذکر شده‎اند.

 

اصول نگارش دانشنامه و چینش احادیث

این دانشنامه به احادیث مرفوع اختصاص دارد و به احادیث موقوفِ صحابه و مقطوعِ تابعین نمی‌پردازد. البته احادیث موقوف به دو شرط در آن ذکر شده است: ۱٫ حدیث موقوف در حکم حدیث مرفوع باشد؛ ۲٫ محدثین در مرفوع یا موقوف بودن آن اختلاف دارند که دراین‌صورت حدیث به‌همراه آرای هر یک از محدثین دربارۀ آن در دانشنامه درج گردیده است.

چون دانشنامه می‌‎خواهد تمام احادیث مرفوع را جمع‌آوری کند، لذا به بیان تمامی احادیث مرفوع فارغ از مقولۀ صحت یا ضعف آنها پرداخته است. حتی پاره‎ای از احادیث که محدثین بین حکم به وضع یا ضعف آن با هم اختلاف نظر دارند، نیز در این دانشنامه، البته با ذکر آرا و دلایل دو گروه گنجانده شده است.

به‌ جهت تفاوت الفاظِ آغازین یک حدیث در طرق مختلف، مدخل‌های دانشنامه به‌جای حروف الفبا براساس ابواب تنظیم شده است. باب‌ها نیز به سبک کتب جوامع و سُنَن زیر عنوان کتاب آمده است. به گفته گفتۀ سرویراستار عنوان کتاب‌ها از کتاب الإیمان آغاز شده و تا کتاب الفرائض ادامه خواهد داشت و منابع معتبر حدیثی چون کتب ستّه، معیار در انتخاب عنوان بوده‏اند و چنانچه عنوانی مناسب برای باب یافت نشده، نویسندگان دانشنامه خود برای آن عنوانی مناسب برگزیده‌اند.(عثمانی، ۱۴۳۸: ۱/۱۶) گاهی یک باب در کنار عنوان اصلی از چند عنوان فرعی نیز بهره می‌برد. یکی از نکات مثبت در نحوۀ گزینش عنوان برای باب‌ها اجتناب از تمایلات مذهبی در تأیید یا ردّ رأی کلامی یا فقهی مذاهب است.

برخی از احادیث حاوی چند موضوع مختلف هستند که موضوع اصلی و عمدۀ حدیث، ملاک قرارگرفتن آن در ذیل یک باب بوده است. در پایان برخی از ابواب، این عنوان: «الأحادیث المرتبطه بهذا الموضوع المذکوره فی المواضیع الأخری» وجود دارد که به احادیثی می‌پردازد که موضوع اصلی آن چیزی غیر از عنوان باب است، اما قسمتی از متن آن با موضوع باب ارتباط دارد. لذا متن موردنظر با ذکر منبع و شماره بین‌المللی آن در دانشنامه درج می‌گردد؛ اما آن دسته از احادیث که دربردارندۀ چند موضوع مختلف بوده و تعیین یک موضوع خاص برای آن دشوار است، در بخشی خاص با عنوان «کتاب الجامع» خواهد آمد.(همان)

به‌جز احادیث «الفردوس بمأثور الخطاب» حافظ شیرویه‌بن شهردار دیلمی (م.۵۰۹ﻫ.) که اسانیدش را در کتاب ذکر نکرده، هر حدیث به همراه سندش از راوی نخست تا رسول خدا صلّی‌اﷲ‌علیه‌وسلّم به‎ صورت مسلسل و کامل نقل شده است؛ اما احادیث أفرادی که تنها حافظ دیلمی آن را روایت نموده، در پایان هر کتاب به‌صورت مجزا و در بابی خاص با عنوان «ما جاء فی… من أحادیث الدیلمی التی لم نطلع علیها إلا فی کتابه الفردوس» ذکر می‌گردد.

 

نحوۀ قرار گرفتن احادیث در ابواب

هر باب با یک حدیث که شماره‌ای بین‌المللی (الرقم العالَمی) به آن اختصاص دارد، آغاز می‌گردد. گرچه در کتاب به این حدیث عنوانی خاص اختصاص نیافته، اما در مقدمۀ دانشنامه از آن به‌عنوان «الحدیث المختار» یاد شده است.(همان:۱/۱۷) حدیث مختار از میان احادیثی که از لحاظ إسناد قوت بیشتری نسبت‌ به سایر طرق دارد و متن آن برخوردار از بیشترین حد هماهنگی با دیگر متن‌هاست، برگزیده شده است. به‌همین‌جهت اولویت در آن با احادیث صحیح بخاری و صحیح مسلم بوده است. هر متن حدیث به همراه سندش از صاحب کتاب تا رسول خدا صلّی‌اﷲ‌علیه‌وسلّم نقل می‌شود. به‎طور مثال حدیث شماره ۱ در دانشنامه از صحیح بخاری: [باب] ما جاء فی قول النبی صلّی‌اﷲ‌علیه‌وسلّم إنما الأعمال بالنیه، الرقم العالَمی للحدیث ۱، حدثنا قتیبه بن سعید، حدثنا عبدالوهاب، قال: سمعت یحیی بن سعید، یقول: أخبرنی محمد بن إبراهیم أنّه سمع عَلقمه بن وَقّاص اللیثی یقول: سمعت عمر بن خطاب رضی‌اﷲ‌عنه یقول: سمعت رسول اﷲ صلّی‌اﷲ‌علیه‌وسلّم یقول: «إنما الأعمال بالنیه…»

بعد از حدیث مختار عنوان «الطرق الأخری» قرار دارد که در آن به دیگر طرق حدیث مختار از صحابی که آن را روایت کرده در منابع مختلف پرداخته می‌شود. به‌طور مثال در الطرق الأخری «إنما الأعمال بالنیه» به ۳۳ طریق دیگر این حدیث از طریق عمر بن خطاب رضی‌اﷲ‌عنه در منابع مختلف به‌جز صحیح بخاری اشاره شده است. برای احادیثی که ذیل عنوان الطرق الأخری نقل می‌شود، شمارۀ بین‌المللی مجزا وضع نشده و شماره‌اش همان شماره حدیث مختار خواهد بود.

برخی مواقع پس از حدیث مختار با این عنوان: «أجمع الطرق» مواجه می‎شویم که در آنجا طولانی‌ترین و جامع‌ترین متن از میان طرق مختلف یک حدیث بیان می‎شود. البته در اینجا فرقی نمی‏کند که این حدیث توسط صحابی که حدیث مختار از وی نقل شده، روایت گردیده یا فردی دیگر آن را روایت کرده است. چون در أجمع الطرق جزئیات بیشتری از متن حدیث وجود دارد، می‌توان گفت این کار در برخی مواقع خواننده را با سبب ورود حدیث آشنا ساخته و وی را در درک بهتر مقصود حدیث یاری خواهد رساند.

روایتهای شاهد

در اصطلاح محدثین هر سند روایی از یک حدیث، به‌عنوان حدیثی مجزا محسوب می‌گردد. لذا در صورتی‎ که حدیث مختار از یک صحابی و در سندی دیگر همان متن از طریق صحابی دیگر روایت شده باشد، باید آن را حدیثی مستقل خواند که نویسندگان دانشنامه نیز به آن توجه نموده و برای چنین روایاتی عنوانی مستقل به نام «الشواهد» قرار داده‌اند. شواهد بر حسب ترتیب الفبایی نام راویان در پایان هر باب قرار می‌گیرد و برای حدیث هر راوی شماره‌ای فرعی درنظر گرفته شده است و درصورت عدم اختلاف در بین کلمات آن فقط به منبع حدیث ارجاع داده می‌شود. به‌طور مثال حدیث «إنما الأعمال بالنیه» به‎جز سیدنا عمربن خطاب رضی‌اﷲ‌عنه از طریق هفت صحابی دیگر نیز روایت شده است: ۱٫ حدیث ابوسعید خدری از حلیه الأولیاء اصفهانی با شمارۀ فرعی ۱/۱؛ ۲٫ حدیث ابوالدّرداء از المعجم الکبیر طبرانی با شمارۀ فرعی ۱/۲؛ ۳٫ حدیث انس‌بن مالک از تاریخ ابن‌عساکر با شمارۀ فرعی ۱/۳؛ ۴٫ حدیث ابوهریره از تاریخ حاکم نیشابوری و جزء رشید عطار با شمارۀ فرعی ۱/۴؛ ۵٫ حدیث علی‌بن ابی‌طالب از نسخۀ ابن‌یاسر جیانی با شمارۀ فرعی ۱/۵؛ ۶٫ حدیث هزال‌بن یزید اسلمی از تاریخ حاکم نیشابوری با شمارۀ فرعی ۱/۶؛ ۷٫ حدیث مرسل، محمدبن ابراهیم‌بن الحارث از أخبار المدینه ابن‌بکار با شمارۀ فرعی ۱/۷٫

جمع تمام طرق هر حدیث در این دانشنامه با این استعیاب در یک باب می‌تواند کمک شایانی به عمل تخریج حدیث و سپس بررسی دقیق سند و محتوای آن داشته باشد.

 

بازشناسی احادیث صحیح از ضعیف

پیشتر یادآور شدیم که دانشنامه فارغ از صحت یا ضعف روایات به صرف مرفوع بودن روایت، دست به جمع‌آوری آن زده است، اما نویسندگان واقف بوده‌اند که این کار باوجود برخی محاسن می‌تواند نقدهایی را بر آنان وارد کرده و به اعتبار دانشنامه لطمه بزند؛ به‌همین‌جهت در ذیل هر روایت به حد توان به آرای ناقدان و ائمۀ حدیث در مورد آن روایت پرداخته‌اند و برای این کار از منابع قدیم جرح و تعدیل، کتب علل، جوامع حدیثی، کتب زوائد و کتب موضوعات بهره گرفته‌اند. نظر محققان معاصر به‎جز در مواردی بسیار اندک مورد توجه قرار نگرفته است.

 

نحوۀ ارجاعدهی در دانشنامه

تمام ارجاعات در داخل متن اصلی قرار دارد و شامل نام نویسنده و حرفی اختصاری یا بخشی از عنوان کتاب، شمارۀ جلد و صفحه، شمارۀ حدیث (اگر احادیث آن منبع شماره‌گذاری شده باشد) عنوان کتاب و بابی که حدیث ذیل آن درج شده است، می‎باشد؛ به‌طور نمونه حدیث «إنما الأعمال بالنیه» از صحیح امام بخاری چنین ارجاع داده شده است: بخاری ـ ص ۸/۱۴۰ (۶۶۸۹) کتاب الأیمان و النذور/ باب النیه فی الأیمان.

اگر یک حدیث در منبعی و از طریق یک صحابی تکرار شده باشد، ارجاع‌های آن هم به شکل فوق و با استیعاب بیان می‌گردد. البته اگر تفاوتی بین کلمات متن‌ها باشد، بدان اشاره می‌شود.

در بخش‌هایی چون «الطرق الأخری» که نیاز به ارجاع به چند منبع مختلف وجود دارد، ترتیب تاریخی نگارش کتاب‌ها ـ به جز در مواردی خاص ـ در ارجاع‌دهی رعایت شده است. اگر احادیثی بنابر ضرورت از دسته سوم منابع ـ آن‌گونه که پیشتر توضیح دادیم ـ نقل می‌شود، ارجاع آن به‌طور نمونه این‌گونه خواهد بود: «الحاکم ـ تاریخ (موافقه الخبر) ۲/۲۴۷ قال ابن‌حجر: و أخرجه الحاکم فی تاریخ نیسابور.» این حدیث به جهت آنکه در نسخه‌های موجود کتاب تاریخ نیشابور حافظ حاکم نیشابوری یافت نشده از کتاب موافقه الخبر علامه ابن‌حجر عسقلانی جلد ۲، صفحه ۲۴۷ نقل گردیده است.

فهرست منابع نیز با تفکیک دسته‌های سه‌گانه ‌همراه با توضیح حروف اختصاری و مشخصات کامل نشر در پایان جلد یک آمده است.

همان‌گونه که گفته شد، تمامی ارجاعات در متن آمده، اما گاهی از پاورقی برای پاره‌ای از توضیحات مختصر از قبیل بیان جهالت راوی، اختلاف در صحابی بودن یا نبودن راوی، تعیین یک راوی از میان چند راوی با مشخصات مشابه، شرح واژه‌ای غریب در حدیث یا نقل نظر محققان معاصر در باب سند استفاده شده است.

تاکنون کار بر روی ۳۴۰۴۹۹ حدیث از دانشنامه در طول هفده سال انجام گرفته که از این میان ۱۷۲۹۲ حدیث دارای شماره بین‌المللی بوده و ۱۷۴۵۲ حدیث در بخش شواهد شمارۀ فرعی خورده و عدد باقی‌مانده شامل طرق مختلفی‌ست که به آن شماره‌ای اختصاص نیافته و ذیل الحدیث المختار، الطرق الأخری یا أجمع الطرق آمده است.

جلد اول شامل کتاب الإیمان با ۹۲۸۲ حدیث است که ۴۴۵ حدیث از آن شمارۀ اختصاصی و بین‌المللی خورده و ۵۰۷ حدیث هم در بخش شواهد قرار دارد. همچنین در ابتدای این جلد دو مقدمه یکی از علامه محدث محمدرفیع عثمانی رئیس دانشگاه دارالعلوم کراچی و دیگری سرویراستار دانشنامه جناب علامه محمدتقی عثمانی قرار دارد که نحوۀ نگارش دانشنامه را توضیح می‌دهد.

انتخاب عبارت «المدونه الجامعه» به‌جای «الموسوعه» که در زبان عربی همان دانشنامه است، به دو علت بوده است: یکی اینکه به گفتۀ سرویراستار کلمۀ الموسوعه به‎جهت کثرت استعمال برای کارهای گاه متوسط و یا با ارزش علمی اندک، اعتبار حقیقی خود را از دست داده است؛ دیگر اینکه چون این کار را تدوین و جمع‌آوری می‌دانند، عنوان المدونه الجامعه برای آن مناسب‌تر است.

از مزایای این دانشنامه در کنار ظرافت و دقت بالا که در مقایسه با نمونه‌های مشابۀ دوران معاصر بی‌همتاست، می‌توان به استیعاب و گستردگی کار، انسجام و چینش درست احادیث اشاره کرد، و این همه مرهون تبحر و دانش بالای این مجموعه به‌ویژه علامه محدث محمدتقی عثمانی سرویراستار این کار است که تجربه‌ای پنجاه ساله در تدریس و پژوهش حدیث دارد و تربیت‌یافته و میراث‌دار مکتب پرافتخار و ریشه‌دار حدیثی شبه‌قاره هند است.

 

منابع:

  1. عثمانی، محمدتقی؛ درس ترمذی؛ ترجمۀ محمدرضا رخشانی؛ زاهدان: صدیقی، ۱۳۹۲٫
  2. عثمانی، محمدتقی؛ المدونه الجامعه للأحادیث المرویه عن النبی الکریم صلی‌اﷲ‌علیه‌وسلم؛ دمشق: دارالقلم، ۱۴۳۸ق.
  3. عثمانی، محمدتقی؛ «المدونه الجامعه کی اشاعت علماء اور محققین کیلئی ایک پر مسرت واقعه»، ماهنامه البلاغ؛ سال پنجاه و سوم، شمارۀ دوم، ۱۴۳۹ق.
  4. غوری، عبدالماجد؛ مصادر الحدیث و مراجعه؛ دمشق: دار ابن‌کثیر، ۱۴۳۱ق.

 

نوشتۀ عبدالرئوف شهنواز/ شماره ۷۱-۷۲ مجله

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code

مطالب زیر شاید مورد توجه شما قرار گیرد

شمارۀ جدید فصلنامۀ ندای اسلام منتشر شد

  هشتاد و یکمین شمارۀ فصلنامۀ ندای اسلام،